Van Aitzema: Dokkum’s opperhoofd rond 1700

Ihno Dragt voor het schilderij met het diner met de Russische graaf in het huis van Van Aitzema. FOTO Fokke Wester

Ihno Dragt voor het schilderij van het diner met de Russische graaf in het huis van Van Aitzema.                     FOTO Fokke Wester

DOKKUM – Julius Schelto van Aitzema was rond 1700 de machtigste man van Dokkum. Toch weten we weinig van hem. Ihno Dragt wil daar verandering in brengen.

Lopend door Dokkum zijn er weinig sporen van Van Aitzema te vinden. Er is een grafzerk in de kerk, de meest noordelijke dwinger van de bolwerken is naar hem vernoemd, in het stadhuis hangt een schilderij waarop hij een bijrol vervult en ergens op de Oranjewal zou hij hebben gewoond. Dat is het. Geen standbeeld. Geen plaquette. Niets.

Dragt vindt het jammer. Naar zijn mening, verdient Van Aitzema dat standbeeld: ,,Dat zou ik wel leuk vinden. Als je het niet weet, loop je hem nu zo voorbij.”

De burgemeester is overigens niet de enige Van Aitzema die volgens Dragt een standbeeld zou moeten krijgen. Ook Lieuwe van Aitzema, een illustere neef van de vader van Julius Schelto en geboren in Dokkum, komt in aanmerking. ,,Hij was één van de eerste spionnen in Nederland”, vertelt Dragt. ,,Hij zat in Den Haag in de Staten Generaal en liet zijn medewerkers alle besluiten kopiëren en doorsturen naar de Engelsen.”

Toen de in Wolvega geboren Van Aitzema rond 1780 aankwam in Dokkum had zijn familie daar dus al een stevige basis. Dragt: ,,Door familiebanden kreeg hij een baan in Dokkum. Iedereen in de zogenaamde upper ten trouwde in elkaar om, om familiebezit en status te behouden.”

Van Aitzema was al snel een machtig man. Hij was niet alleen één van de acht burgemeesters van Dokkum maar zetelde ook in de Friese Staten Genereaal en de de Admiraliteit van Amsterdam en was een vertrouweling van de Friese stadhouder. ,,Ik dacht hij is burgemeester van Dokkum, dan zal het wel een kleine man geweest zijn”, zegt Dragt. ,,Het tegendeel bleek waar. Hij had overal hoge functies.”

Rijkste man van Dokkum

Zijn grootste verdienste volgens Dragt is dat hij het stadsbestuur meer niveau heeft gegeven. De andere burgemeesters waren ambachtslieden met weinig statuur en grandeur. Van Aitzema daarentegen investeerde uit eigen zak in de stad. Dragt: ,,Hij was de top van het team, het opperhoofd. Hij is zo’n 35 jaar lang ononderbroken burgemeester geweest, dan heb je ook invloed. De stadhouder koos om de twee jaar nieuwe burgemeesters uit een door de bevolking gekozen groep. Reken maar dat Van Aitzema daar altijd tussen zat.”

Wapen van Julius Schelto van Aitzema. FOTO Beeldbank Leeuwarden

Wapen van Julius Schelto van Aitzema. FOTO Beeldbank Leeuwarden

Bovendien was hij puissant rijk in vergelijking met zijn stadsgenoten. Dragt ontdekte in documenten van de belasting dat de burgemeester een vermogen had van 35.000 gulden. Andere rijke stadsgenoten kwamen niet verder dan 10.000 gulden. Een jaarsalaris van een burgemeester bedroeg destijds 600 gulden.

Die rijkdom vergaarde hij vooral door een slim, maar ook kort, huwelijk met Cornelia van Rosema, wiens familie grote macht en rijkdom vergaarde rondom Kollum. FogelsanghState bij Veenklooster werd een tijdlang door deze familie bewoond. Uit een gigantische erfenis van 500.000 gulden kreeg Van Aitzema ook een deel. Al ging dat niet zonder slag of stoot. Hij was lange tijd in onmin met zijn zwager. Dragt ontdekte dat de twee uiterst vinnige brieven over en weer schreven. ,,Je hebt met Cornelia omgespeeld als met een muis”, schrijft Van Aitzema zijn zwager. Die hem vervolgens met een steek onder water van repliek dient: ..Jouw huishouden is van een mus een zwaan geworden.”

Van Aitzema had sowieso veel met zijn familie te stellen. Hij benoemde zijn zwager Van Leliënbergh tot stadssecretaris maar de man bleek uiterst incompetent. Dragt: ,,Hij trouwde na de dood van Van Aitzema’s zus met de meid. Als secretaris was hij een rebel die niet luisterde naar de burgemeesters en bovendien was hij regelmatig dronken. Maar het was een ambt voor het leven.” Uiteindelijk kochten de burgemeesters hem uit. ,,Dat klinkt beter dan het is”, zegt Dragt. ,,Uiteindelijk procedeerden ze net zo lang totdat ze hun geld weer terug hadden. Van Leliënbergh stierf berooid.”

Half jaar archiefonderzoek

Dragt kwam op het spoor van Van Aitzema door een gouden burgemeesterspenning uit 1705. Van Aitzema was de eerste burgemeester in Friesland die een penning uitgaf ter vervanging van de stadsmaaltijden die bijna altijd uit de hand liepen. De burgemeesters moesten de penning uit eigen zak betalen maar mochten hem daarna wel houden. ,,Het was een beetje vestzak broekzak”, zegt hij lachend.

Lieuwe van Aitzema (Dokkum 19 november 1960 - Den Haag 23 februari 1669), spion voor de Engelsen, lid van de Staten Generaal en neef van Julius Schelto van Aitzema's vader. FOTO DBNL

Lieuwe van Aitzema (Dokkum 19 november 1960 – Den Haag 23 februari 1669), spion voor de Engelsen, lid van de Staten Generaal en neef van Julius Schelto van Aitzema’s vader. FOTO DBNL

Een half jaar lang deed Dragt onderzoek. In de archieven van Tresoar en in Den Haag vond hij talloze brieven. Daaruit blijkt dat Van Aitzema een erudiet man was die overal contacten had. ,,Het was een ontzettend leuk onderwerp”, zegt Dragt. ,,Uit al die persoonlijke brieven krijg je een heel rijk beeld. Op een gegeven moment herkende ik zijn handschrift en ontdekte ik steeds meer. Hij schrijft op een heel niveau, vol beeldspraak.”

De charme lag vooral in de kleine post-scriptums aan het einde van de brieven. Dragt: ,,Je bent met hele originele dingen bezig. ,,Stuur me wat orangeschillen”, schrijft hij in één van zijn brieven. ,,Wat zou dat dan zijn?”, denk ik dan. ,,Een soort van marmelade?””

Zijn bevindingen schreef hij op in het boek ‘Macht en pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700’. Het boek is geen definitieve biografie van burgemeester Van Aitzema. Dragt hoopt dat zijn boek een aansporing zal zijn voor verder onderzoek. Dragt: ,,Er is nog veel uit te zoeken over deze boeiende familie.”

Dit verhaal verscheen eerder in het Nieuwsblad Noordoost-Friesland. Een verkorte versie verscheen in de  Leeuwarder Courant.

About these ads
Getagged , , , , ,

One thought on “Van Aitzema: Dokkum’s opperhoofd rond 1700

  1. […] ¶ G.I.W. Dragt, Macht en pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700. Dokkum, Stichting Historia Doccumensis 2013 (Stichting Musea Noordoost Fryslân 15). ISBN 9789081704885. Prijs € 29,50 (160 blzz., geïllustreerd). Bestellen hier. De namenindex staat hier online. Recensies vind je hier en hier. […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: